حجتالاسلام والمسلمین حسین صدیقی در گفتگو با خبرنگار گروه فرهنگی شبکه اطلاعرسانی «مرصاد»؛ با اشاره به اینکه در بسیاری از تحلیلها، عاشورا نماد تکلیفگرایی معرفی میشود، اظهار داشت: گاه به فرمایش امام خمینی (ره) استناد میشود که «ما مأمور به وظیفه هستیم نه نتیجه» و بر همین اساس برخی تصور میکنند که در منطق عاشورا نتیجه هیچ جایگاهی ندارد؛ در حالی که برای پاسخ به این پرسش باید ابتدا مفهوم نتیجه و تکلیف به درستی تبیین شود.
وی با بیان اینکه این موضوع در حوزههای مختلفی از جمله فقه، فلسفه اخلاق و مسئولیتهای اجتماعی قابل بررسی است، تصریح کرد: در فضای فقهی، اندیشهای با عنوان فقه مقاصدی شکل گرفته که بر کشف اهداف و غایات احکام تأکید دارد و در فلسفه اخلاق نیز نظریههای وظیفهگرایانه و نتیجهگرایانه مطرح است؛ از این رو نمیتوان بدون بررسی دقیق، میان تکلیف و نتیجه مرز قطعی ترسیم کرد.
این کارشناس مسائل دینی ادامه داد: گاهی انسان تصور میکند به نتیجه نرسیده، در حالی که در واقع به هدف مورد نظر دست یافته است؛ بسیاری از قضاوتهای ما درباره موفقیت یا شکست، ناشی از تصویر ناقصی است که از نتیجه در ذهن خود ساختهایم؛ در معارف دینی، نتیجه تنها به دستاوردهای ظاهری محدود نمیشود و گاه آثار معنوی، تربیتی و اخروی یک اقدام از نتایج مادی آن مهمتر است.
صدیقی خاطرنشان کرد: حتی اگر فردی نیت انجام کار خیری داشته باشد اما به دلایلی موفق به انجام آن نشود، در منطق دینی از پاداش آن بهرهمند خواهد شد؛ این نشان میدهد که نگاه دینی به نتیجه، بسیار گستردهتر از برداشتهای رایج و صرفاً دنیوی است.
گستره معنایی تکالیف الهی و اهداف متعالی
وی با تأکید بر اینکه تکالیف الهی بدون غایت و هدف نیستند، گفت: خداوند حکیم همه احکام و دستورات خود را بر اساس مصالح و نتایج مشخص وضع کرده است؛ بخشی از این نتایج در حوزه اجتماع و بخشی دیگر در مسیر رشد معنوی و تعالی انسان تحقق پیدا میکند. آیات قرآن کریم نیز بر همین حقیقت تأکید دارند و از تقوا، فلاح و رشد انسان بهعنوان ثمرات عمل به تکالیف الهی یاد میکنند.
این کارشناس مسائل دینی افزود: گاهی انسان در مسیر رسیدن به نتیجه قرار دارد اما خود متوجه آن نیست؛ همانگونه که بسیاری از پیشرفتهای علمی حاصل مجموعهای از آزمونها و تلاشهای ظاهراً ناموفق است، در عرصههای اجتماعی و دینی نیز برخی اقدامات مقدمه تحقق نتایج بزرگتر هستند و نباید صرفاً با نگاه کوتاهمدت درباره آنها قضاوت کرد.
صدیقی با اشاره به شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر، اذعان کرد: در بسیاری از موارد، تحقق تکلیف به نتیجه وابسته است؛ وقتی احتمال تأثیرگذاری وجود نداشته باشد یا حتی اقدام انسان نتیجه معکوس به همراه داشته باشد، نمیتوان آن را مصداق انجام تکلیف دانست؛ بنابراین نتیجه در تشخیص تکلیف نیز نقش مهمی ایفا میکند.
وحدت سیره ائمه اطهار در شرایط مختلف تاریخی
وی با انتقاد از برخی برداشتهای سطحی از سیره اهل بیت (ع)، گفت: گاهی چنین القا میشود که امام حسن مجتبی (ع) نماد صلح و امام حسین (ع) نماد قیام بودهاند، در حالی که همه ائمه اطهار (ع) در مسیر واحدی حرکت میکردند و هر کدام متناسب با شرایط زمان خود تصمیم میگرفتند.
این کارشناس مسائل دینی افزود: اگر امام حسن (ع) در شرایط عاشورا قرار میگرفت، همان راه امام حسین (ع) را در پیش میگرفت و اگر امام حسین (ع) در شرایط صلح امام حسن (ع) قرار داشت، همان تصمیم را اتخاذ میکرد؛ همچنین صبر راهبردی امیرالمؤمنین (ع)، حرکت علمی امام باقر (ع) و امام صادق (ع) و حتی پذیرش ولایتعهدی از سوی امام رضا (ع)، همگی در راستای تحقق اهداف الهی و حفظ دین قابل تحلیل هستند.
تکلیفگرایی در سیاست و رفتار اجتماعی
صدیقی با بیان اینکه در مسائل اجتماعی و سیاسی، تکلیف همان اقدامی است که انسان را به نتیجه مطلوب برساند، تصریح کرد: اگر اقدامی از ابتدا هیچ نسبتی با تحقق هدف مورد نظر نداشته باشد، نمیتوان آن را انجام تکلیف دانست؛ انسان باید با شناخت شرایط، تدبیر و عقلانیت، مسیری را انتخاب کند که بیشترین ظرفیت را برای تحقق اهداف الهی داشته باشد.
وی در ادامه با ورود به بحث قیام عاشورا، عنوان کرد: این تصور که قیام امام حسین (ع) صرفاً یک حرکت تکلیفمدارانه بدون توجه به نتیجه بوده، با سخنان و سیره آن حضرت سازگار نیست؛ امام حسین (ع) اهداف روشنی را دنبال میکرد و برای تحقق آن اهداف قیام کرد.
اهداف قیام امام حسین در وصیتنامه
این کارشناس مسائل دینی افزود: هنگامی که امام حسین (ع) در وصیتنامه خود به محمد ابن حنفیه میفرماید «من برای اصلاح امت جدم قیام کردهام و میخواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم و بر اساس سیره جدم رسول خدا (ص) و پدرم امیرالمؤمنین (ع) حرکت کنم»، در واقع اهداف و نتایج مورد نظر خود را به روشنی بیان میکند.
صدیقی ادامه داد: همچنین آن حضرت در مواجهه با شرایط جامعه اسلامی فرمودند که حق فراموش شده و باطل بر جامعه حاکم شده است؛ این سخن نشان میدهد که امام حسین (ع) در برابر یک انحراف بزرگ تاریخی ایستاد و برای احیای حق و مقابله با سلطه باطل وارد میدان شد.
وی خاطرنشان کرد: اگر کسی تصور کند نتیجه قیام عاشورا صرفاً پیروزی نظامی در میدان نبرد بوده است، ممکن است به این نتیجه برسد که قیام به هدف خود نرسیده؛ اما واقعیت آن است که امام حسین (ع) اهدافی فراتر از یک پیروزی نظامی را دنبال میکرد.
این کارشناس مسائل دینی تصریح کرد: اگر قرار بود شهادت امام حسین (ع)، یاران باوفای ایشان و اسارت خاندان اهل بیت (ع) هیچ اثر و ثمرهای نداشته باشد، هرگز چنین مسیری انتخاب نمیشد؛ امام حسین (ع) با شناخت دقیق شرایط جامعه اسلامی به این جمعبندی رسید که تنها راه نجات دین و اصلاح امت، ایستادگی در برابر انحراف حاکم و پرداخت این هزینه بزرگ است.
صدیقی با اشاره به فرازهایی از سخنان امام حسین (ع)، گفت: آن حضرت در موارد مختلف از احیای دین، اصلاح جامعه، زنده نگه داشتن ارزشهای الهی، مقابله با ظلم و فساد و بازگرداندن امت اسلامی به مسیر صحیح بهعنوان اهداف قیام خود یاد کرده است.
وی افزود: در زیارت اربعین نیز میخوانیم که امام حسین (ع) خون خود را در راه خدا تقدیم کرد «تا بندگان خدا را از جهالت و سرگردانی گمراهی نجات دهد»؛ این فراز به روشنی بیانگر آن است که شهادت امام حسین (ع) برای تحقق یک هدف بزرگ و نجاتبخش صورت گرفت.
این کارشناس مسائل دینی اذعان کرد: امروز پس از قرنها، آثار و برکات قیام عاشورا همچنان در جهان قابل مشاهده است؛ نام و پیام امام حسین (ع) محدود به یک جغرافیا یا یک مذهب نمانده و به الگویی برای آزادیخواهان و عدالتطلبان جهان تبدیل شده است.
صدیقی ادامه داد: تأثیر عاشورا تنها در جهان اسلام خلاصه نمیشود و بسیاری از اندیشمندان و شخصیتهای غیرمسلمان نیز از این نهضت الهام گرفتهاند؛ این واقعیت نشان میدهد که قیام امام حسین (ع) به اهداف اصلی خود دست یافته و توانسته وجدانهای بیدار را در طول تاریخ تحت تأثیر قرار دهد.
تفسیر مأموریت مؤمن در کلام امام خمینی (ره)
وی با اشاره به فرمایش امام خمینی (ره) مبنی بر اینکه «ما مأمور به وظیفه هستیم نه نتیجه»، تصریح کرد: برداشت صحیح از این سخن آن نیست که انسان نسبت به نتیجه بیتفاوت باشد؛ بلکه باید برای رسیدن به نتیجه مطلوب از مسیر تکلیف حرکت کند و اگر پس از انجام وظیفه به نتیجه مورد انتظار نرسید، دچار یأس و ناامیدی نشود.
این کارشناس مسائل دینی با استناد به بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی، افزود: تکلیفگرایی به معنای بیتوجهی به نتیجه نیست؛ انسان مؤمن باید برای رسیدن به اهداف خود برنامهریزی کند، از عقلانیت و تدبیر بهره بگیرد، امکانات و ظرفیتها را به کار گیرد و مسیر تحقق اهداف را به درستی بشناسد.
صدیقی تأکید کرد: پیامبران الهی، اولیای دین و ائمه معصومین (ع) همواره برای تحقق نتایج مشخصی تلاش کردهاند و هیچگاه مأموریت خود را جدا از هدف و غایت نمیدانستند؛ از این رو تقابل میان تکلیفگرایی و نتیجهگرایی، تقابلی واقعی نیست و این دو در بسیاری از موارد مکمل یکدیگر هستند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: مکتب حسینی نشان میدهد که تکلیف حقیقی همان اقدامی است که با عقلانیت، حکمت و شناخت شرایط، انسان را به اهداف الهی نزدیک کند؛ عاشورا نه نماد بیتوجهی به نتیجه، بلکه نمونهای برجسته از پیوند میان انجام وظیفه و تلاش برای تحقق بزرگترین اهداف دینی و انسانی است.
انتهای خبر/